Kısa Formatlı Video Tüketimi ve Dikkatin Zayıflaması
Kısa Formatlı Video Tüketimi ve Dikkatin Zayıflaması:
Dijital Çağda Bilişsel İşlevler Üzerine Bir İnceleme
Özet
Kısa formatlı video (Short-Form Video; SFV) içerikleri, özellikle TikTok, Instagram Reels ve YouTube Shorts gibi platformların yükselişiyle dijital tüketim kültürünün merkezine yerleşmiştir. Bu içerikler “hızlı ödül”, “kesintisiz kaydırma (scroll)” ve “yüksek uyarıcı yoğunluğu” gibi tasarım özellikleri nedeniyle kullanıcıların dikkat örüntülerini yeniden şekillendirebilmektedir. Bu makale, SFV tüketiminin dikkat, yürütücü işlevler (executive functions), öz-denetim ve bilişsel kontrol üzerindeki olası etkilerini güncel bulgular ışığında tartışmaktadır. Ayrıca UC Irvine ekibinin iş ortamında ekran başı dikkat süresinin yıllar içinde belirgin şekilde azaldığını gösteren araştırma çizgisi, modern dijital davranışların dikkat ekonomisini nasıl dönüştürdüğüne dair önemli bir bağlam sunmaktadır. Sonuç olarak, SFV tüketimi ile bilişsel performans arasında olumsuz ilişkiler gözlemlenebilse de; bu ilişkinin yönü, nedenselliği ve bireysel farklar açısından daha fazla deneysel çalışmaya ihtiyaç vardır.
Anahtar Kelimeler: kısa formatlı video, dikkat, yürütücü işlevler, bilişsel kontrol, TikTok, dijital dikkat
1. Giriş
Dijital medya, yalnızca bilgiye erişim biçimini değil, aynı zamanda insanların düşünme ritmini, odaklanma sürelerini ve zihinsel dayanıklılığını da dönüştürmektedir. Son yılların en baskın medya formu olan kısa formatlı video içerikleri, saniyeler içinde tüketilebilen, kolayca değiştirilebilen ve yüksek uyarılma yaratan bir deneyim sunar. Bu nedenle SFV tüketimi, “dikkatin mikro-parçalar halinde bölünmesi”, “odaklanmanın hızla kesilmesi” ve “uzun süreli bilişsel emek gerektiren görevlerden kaçınma” gibi tartışmaları beraberinde getirmiştir.
Bu bağlam, UC Irvine araştırmacısı Gloria Mark’ın uzun yıllara yayılan dijital dikkat ölçümleriyle de desteklenmektedir. Mark’ın ölçümlerine göre, ekran üzerindeki ortalama odak süresi 2012’de yaklaşık 75 saniye, son yıllarda ise 47 saniye seviyelerine düşmüştür. Bu bulgu, teknoloji kullanımının dikkat dinamiklerini hızlandırdığına işaret eden önemli bir gözlemsel çizgi sunmaktadır.
2. Kısa Formatlı Videonun Yapısal Özellikleri ve Dikkat
SFV içerikleri, klasik uzun videolardan farklı olarak “öngörülebilir kapanış” yerine “bitmeyen akış” tasarımıyla çalışır. Bu tasarım, kullanıcının zihninde sürekli bir “sonraki içerik daha iyi olabilir” beklentisi doğurur. Kısa döngüler, yoğun görsel-işitsel uyarım ve sürekli yenilik; beynin ödül sistemi ile dikkat sistemleri arasında güçlü bir ilişki kurulmasına neden olabilir.
Burada kritik nokta şudur: Dikkat sadece bir “bakma” eylemi değildir. Dikkat; aynı zamanda seçme, sürdürme, engelleme (inhibisyon), görev değiştirme ve bilişsel kontrol gibi yürütücü işlevlerle birlikte çalışır. Bu nedenle SFV içerikleri yalnızca “odak süresini” değil, odaklanmayı yöneten mekanizmaları da etkileyebilir.
3. Meta-Analiz Bulguları: SFV ve Bilişsel İşlevler
Son dönemde SFV tüketiminin bilişsel ve psikolojik çıktılarla ilişkisini inceleyen sistematik derlemeler artmıştır. Özellikle Psychological Bulletin’de yayımlanması planlanan geniş kapsamlı sistematik derleme ve meta-analiz çalışması, kısa formatlı video kullanımının dikkat ve zihinsel sağlık değişkenleriyle ilişkili olabileceğini ortaya koymaktadır.
Bu tür meta-analizlerin güçlü yanı, tekil çalışmaların sınırlılıklarını aşarak daha büyük örneklem resmine yaklaşmasıdır. Ancak bu çalışmaların çoğu hâlâ iki temel sorunla karşı karşıyadır:
Nedensellik belirsizliği: Dikkat problemi olan kişiler SFV’ye daha fazla yönelebilir.
Ölçüm farklılıkları: “SFV bağımlılığı”, “süre”, “kaydırma yoğunluğu” gibi değişkenler her çalışmada aynı biçimde tanımlanmayabilir.
Buna rağmen mevcut bulgular, SFV kullanımının dikkat ve yürütücü kontrolle ilişkili alanlarda risk oluşturabileceğini düşündürmektedir.
4. Deneysel Bulgular: Yürütücü Kontrol ve Öz-Denetimde Zayıflama
2024 yılında yayımlanan bir araştırma, kısa video tüketimine yönelik “bağımlılık eğilimi” ile öz-denetim ve yürütücü dikkat kontrolü arasında olumsuz ilişkiler bildirerek dikkat işlevlerinde zayıflamaya işaret etmiştir. Bu tür sonuçlar, özellikle şu mekanizmalara dikkat çeker:
Dürtüsellik artışı: hızlı ödül döngüleriyle tetiklenebilir.
Engelleyici kontrolün zayıflaması: uzun vadeli hedeflere yönelmeyi zorlaştırabilir.
Bilişsel yorgunluk: sürekli içerik değişimi zihinsel maliyeti artırabilir.
Bu bulgular SFV tüketimini otomatik olarak “zararlı” ilan etmekten ziyade, kullanımın yoğunluğu ve kişinin zihinsel alışkanlıklarıyla birlikte değerlendirmenin daha doğru olacağını göstermektedir.
5. Dikkat Süresi Tartışması ve UC Irvine Bulgularının Yeri
Dikkat süresi düşüşü üzerine yapılan kamu tartışmalarında sıklıkla “insanların dikkat süresi azaldı” gibi genellemeler öne çıkar. Gloria Mark’ın UC Irvine merkezli çalışmalarında vurgulanan nokta ise daha inceliklidir: Burada söz konusu olan, çoğu zaman insanların “dikkat kapasitesinin yok olması” değil, dijital ortamda görevler arası geçişin hızlanmasıdır.
Mark’ın anlatımında, 2012’de ekran başı ortalama odak süresi ~75 saniye iken, daha yakın yıllarda bu ortalama ~47 saniyeye düşmüştür. Bu, modern medya formlarının özellikle iş ve öğrenme bağlamında odaklanma davranışını doğrudan etkilediğini düşündürür.
Bu bağlamda SFV içerikleri, zaten hızlanmış olan görev değiştirme alışkanlığını daha da pekiştirebilir.
6. Eğitim, Üretkenlik ve Yaratıcılık Açısından Sonuçlar
Kısa formatlı video tüketiminin artışı; öğrencilerde okuma derinliği, uzun metne dayanıklılık, problem çözme sabrı ve yaratıcı üretim sürekliliği gibi alanlarda tartışmalara yol açmaktadır. Buradaki risk şudur:
Zihin, “anlam üretme” yerine “uyarıcı tüketme” düzenine alışabilir.
Öğrenme süreci; sessiz, yavaş ve sürekli emek isteyen doğasını kaybedebilir.
Üretkenlik; “başlama isteği” yerine “kaçınma davranışı” ile kesintiye uğrayabilir.
Ancak doğru kullanım, SFV’nin öğrenme için mikro içerik, hızlı bilgilendirme ve kısa ilham kırıntıları sunan bir araç olabileceğini de göstermektedir. Bu yüzden mesele “platform” değil; alışkanlığın yönetimidir.
7. Sonuç ve Öneriler
Bu makale, kısa formatlı video tüketiminin dikkat ve bilişsel işlevlerle ilişkisini güncel bilimsel çerçeve üzerinden değerlendirmiştir. Sistematik derleme/meta-analiz bulguları ile tekil deneysel çalışmalar, SFV kullanımının özellikle dikkat ve yürütücü kontrol üzerinde olumsuz ilişkiler taşıyabileceğini göstermektedir. UC Irvine araştırmalarının işaret ettiği dikkat süresi düşüşü ise dijital çağın dikkat mimarisinde köklü bir değişim olduğunu destekler niteliktedir.
Öneriler (pratik):
SFV tüketimini “günlük toplam süre” ile sınırlamak,
Dikkat için “uzun form okuma/izleme” rutinleri eklemek,
Bildirimleri azaltmak ve tek görev odaklı çalışma blokları oluşturmak,
SFV tüketimini üretim öncesi değil, üretim sonrası ödül olarak konumlamak.
Gelecekte, nedenselliği netleştirecek deneysel tasarımlar ve uzun dönemli izlem çalışmaları, bu ilişkinin daha kesin sınırlarını çizecektir.
Kaynakça (APA 7)
Mark, G. (2023, May 11). Can’t pay attention? You’re not alone. University of California.
Nguyen, L., Walters, J., Paul, S., Ijurco, S. M., Rainey, G. E., Parekh, N., Blair, G., & Darrah, M. (2025). Feeds, feelings, and focus: A systematic review and meta-analysis examining the cognitive and mental health correlates of short-form video use. Psychological Bulletin, 151(9), 1125–1146. https://doi.org/10.1037/bul0000498
Wang, X., Zhang, Y., & Li, Q. (2024). Mobile phone short video use negatively impacts attention functions. Frontiers in Psychology. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11236742/
American Psychological Association. (2023). Why our attention spans are shrinking, with Gloria Mark, PhD. APA Podcasts.
Yorumlar
Yorum Gönder